Sơn mài – Wikipedia tiếng Việt

Sơn mài – Wikipedia tiếng Việt
Hoa loa kèn

Sơn mài được coi là một trong các chất liệu hội họa ở Việt Nam. Đây là sự tìm tòi và phát triển kỹ thuật của nghề sơn (nghề sơn ta) thủ công truyền thống của Việt Nam thành kỹ thuật sơn mài. Tuy nhiên, từ dùng để gọi sơn mài (tiếng Anh: lacquer) thường được hiểu sang các đồ dùng sơn mỹ nghệ của Nhật, Trung Quốc. Kỹ thuật mài là điểm khác biệt lớn giữa đồ thủ công sơn mỹ nghệ và tranh sơn mài Việt Nam.

Tranh sơn mài sử dụng các vật liệu màu truyền thống của nghề sơn như sơn then, sơn cánh gián làm chất kết dính, cùng các loại son, bạc thếp, vàng thếp, vỏ trai, v.v. vẽ trên nền vóc màu đen. Đầu thập niên 1930, những họa sĩ Việt Nam đầu tiên học tại trường Mỹ thuật Đông Dương đã tìm tòi phát hiện thêm các vật liệu màu khác như vỏ trứng, ốc, cật tre, v.v. và đặc biệt đưa kỹ thuật mài vào tạo nên kỹ thuật sơn mài độc đáo để sáng tác những bức tranh sơn mài thực sự. Thuật ngữ sơn mài và tranh sơn mài cũng xuất hiện từ đó. Tranh có thể được vẽ rồi mài nhiều lần tới khi đạt hiệu quả mà họa sĩ mong muốn. Sau cùng là đánh bóng tranh.

Người ta thường chú ý quan tâm rằng sơn mài có những điểm ” ngược đời ” : muốn lớp sơn vừa vẽ khô, tranh phải ủ trong tủ ủ kín gió và có nhiệt độ cao. Muốn nhìn thấy tranh lại phải mài mòn đi mới thấy hình .

Hầu hết họa sĩ đồng ý rằng: kỹ thuật vẽ sơn mài khó và có tính ngẫu nhiên nên nhiều khi các họa sĩ dày dặn kinh nghiệm cũng bất ngờ trước một hiệu quả đạt được sau khi mài tranh.

Các nguyên vật liệu sử dụng trang trí[sửa|sửa mã nguồn]

Một loại sản phẩm sơn mài sử dụng khá nhiều nguyên vật liệu : đó là sơn, màu và những nguyên vật liệu khác. Có thể kể ra đây một vài nguyên vật liệu thông dụng như :

Các quy trình chính của công nghệ tiên tiến sơn mài[sửa|sửa mã nguồn]

Có thể nói công nghệ tiên tiến sơn mài chỉ có nguyên tắc chung nhưng độc lạ trong kinh nghiệm tay nghề, kỹ thuật của từng cá thể, từng mái ấm gia đình cũng như nó được đổi khác kỹ thuật làm tranh khác với làm tượng, lại khác với trang trí vật phẩm, sơn phủ hoàng kim … Có thể chia làm 1 số ít quy trình chính sau : bó hom vóc, trang trí, mài và đánh bóng .

Bó hom vóc[sửa|sửa mã nguồn]

Việc hom bó cốt gỗ ( vật phẩm cần sơn ) rất lâu rồi thường được người làm sử dụng giấy bả, loại giấy chế từ gỗ dó nên rất dai, có độ bền vững và kiên cố hơn vải. Cách bó hom vóc được thực thi như sau : dùng đất phù sa ( ngày này người thợ hoàn toàn có thể dùng bột đá ) trộn sơn ta giã nhuyễn cùng giấy bản rồi hom, chít những vết rạn nứt của tấm gỗ. Mỗi lớp sơn lại lót một lớp giấy ( hoặc vải màn ) sau đó còn phải đục mộng mang cá để cài và gắn sơn cho những nẹp gỗ ngang ở sau tấm vóc ( ván gỗ ) để chống vết rạn xé dọc tấm vải. Sau đó để gỗ khô kiệt mới hom sơn kín cả mặt trước, mặt sau. Công đoạn này nhằm mục đích bảo vệ tấm vóc không hề thấm nước, không bị mối mọt, không nhờ vào thiên nhiên và môi trường làm gỗ co ngót. Xử lý tấm vóc càng kỹ, càng lê dài tuổi thọ cho vật phẩm cần sơn, mỗi tác phẩm sơn mài có tuổi thọ 400 – 500 năm .
Khi có được tấm vóc nói trên ( hoặc những quy mô chạm khác bình hoa, những bộ đồ khác ), người chế những món đồ phải làm những quy trình gắn, dán những vật liệu tạo màu cho tác phẩm thứ nhất như : vỏ trứng, mảnh xà cừ, vàng, bạc … sau đó phủ sơn rồi lại mài phẳng, tiếp đến dùng màu .Với kỹ thuật sơn phủ tượng và đồ nội thất bên trong như : hương án, hoành phi, câu đối … người thợ phải làm trong phòng kín và quây màn xung quanh để tránh gió thổi những nguyên vật liệu : quỳ vàng, quỳ bạc, tránh bụi bám vào nước sơn còn ướt .

Mài và đánh bóng[sửa|sửa mã nguồn]

Vì dầu bóng đã pha màu để vẽ nên độ bóng chìm trong cốt màu tạo thành độ sâu thẳm của tranh, do đó sau mỗi lần vẽ phải mài. Người xưa sử dụng lá chuối khô làm giấy nháp. Đến nay, nguyên tắc đánh bóng tranh lần cuối chưa có gì thay thế phương pháp thủ công vì loại tranh này không được phép phủ dầu bóng. Đó chính là điểm độc đáo của tranh sơn mài. Sự thành công của một bức tranh sơn mài phụ thuộc rất lớn vào công đoạn sau cùng. Có một số thứ để mài và đánh bóng như: than củi xoan nghiền nhỏ, tóc rối, đá gan gà v.v..

Làng nghề sơn mài[sửa|sửa mã nguồn]

Việc làm sơn mài luôn nhờ vào thời tiết – nó rất thích hợp mùa xuân và những ngày mưa đầu hạ. Điều đó làm ta thấy sự phân bổ làm nghề sơn mài không những chia theo khu vực loại sản phẩm mà còn có yếu tố link ship hàng lẫn nhau .Làng nghề sơn mài Đình Bảng ( Từ Sơn – TP Bắc Ninh ) thường lấy quỳ vàng, quỳ bạc của làng Kiêu Kị ( Gia Lâm ), lấy giấy dó của làng Đông Cao, lấy vải màn của làng Đình Cả, lấy vóc hoặc mẫu sản phẩm chạm khắc của làng Phù Khê, lấy nguồn sơn thô của Phú Thọ, Yên Bái và lấy nguồn dầu trẩu, dầu trám của Lạng Sơn, Cao Bằng …Làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp từ nhiều thế kỷ nay nổi tiếng khắp cả nước, là chiếc nôi của ngành sơn mài mỹ thuật địa phương, nay là phường Tương Bình Hiệp, thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Tỉnh Bình Dương, cách TT thành phố 7 km về phía bắc .TP. Hà Nội ngày này vẫn là đầu mối tập trung chuyên sâu nguyên vật liệu và những bậc chế tác nghệ thuật và thẩm mỹ sơn mài nổi tiếng. Đa phần họ có gốc thành viên của những làng nghề truyền thống lịch sử nhập cư TP.HN và tạo nên 36 phố phường ngày trước .

Sơn mài thời tân tiến[sửa|sửa mã nguồn]

Hiện nay, tranh sơn mài sử dụng nguyên vật liệu là sơn Nhật được dùng khá phổ cập. Do sơn ta có hạn chế là dễ gây ảnh hưởng tác động phụ cho người sử dụng ( bị ” sơn ăn ” ), ngoài những, khi dùng sơn ta, tranh lại phụ thuộc vào vào thời tiết khá nhiều. Khi thời tiết có độ ẩm cao thì sơn càng nhanh khô, nếu thời tiết khô ráo ( độ ẩm thấp ) thì sơn rất lâu khô. Do vậy, sơn ta ít khi được dùng tại những nước có khí hậu khô ráo. Trong khi đó, sơn Nhật lại nhanh khô và làm cho việc ai đó muốn vẽ tranh ở nước ôn đới cũng hoàn toàn có thể triển khai được. Nhưng khi sử dụng sơn Nhật, để tranh được bóng, giờ đây người ta thường dùng một lớp sơn trong ( sơn cánh gián ) phủ ra bên ngoài tranh, còn nếu tranh sơn mài dùng sơn ta, chỉ cần lấy nắm tóc rối xoa lên tranh, hoặc dùng bàn tay có nhiệt độ ( có ít mồ hôi ) xoa lên tranh, tranh sẽ rất bóng. Tuy nhiên, tranh sơn màu dùng sơn ta vẫn được ưu thích hơn vì sự công phu trong quy trình làm tranh và khi nhìn, nó tạo độ sâu cho bức tranh hơn .

Sơn mài ngày nay không chỉ còn ứng dụng sản xuất tranh sơn mài, hoành phi hay câu đối… nó còn được phát triển để sản xuất các mặt hàng nội thất cao cấp như bàn ghế, giường tủ… Gốm sơn mài hiện là mặt hàng được ưa chuộng tại nhiều nước.

Xem thêm: Get on là gì

“Danh từ sơn mài (laque) là một danh từ mới đặt sau này để chỉ một kỹ thuật trước kia gọi là Sơn Ta nhưng đã biến hoá hẳn do nghệ thuật mài sơn. Kỹ thuật Sơn Ta cũng tương tự như sơn Tàu, có từ đời nhà Hán. Sử dụng cùng với Sơn Ta một nguyên liệu là sơn sống. Chất sơn sống này, ở nước ta, miền Phú Thọ sản xuất rất nhiều và vẫn bán sang Tàu cùng Nhật. Từ năm 1931 trở về trước, công dụng Sơn Ta cũng như Sơn Tàu ở Tàu và Sơn Nhật ở Nhật là phủ lên đồ vật làm nó tôn vẻ lộng lẫy, lên những vật dùng thường như cái khay, cái tráp, đôi guốc, đồ thờ như hương án dài, bát đĩa, đồ trang trí như câu đối, hoành phi, bình phong… màu sắc đại để có: đỏ son, đen, nâu, cánh gián, vàng, bạc theo cổ truyền. Nói rõ ra, Sơn Ta chỉ có công dụng trang trí, địa vị là ở trong trang trí. Mặc dầu ở Nhật, nghệ thuật sơn có tế nhị hơn cả, nhưng chưa một nước nào nghĩ đến tìm tòi, sử dụng nguyên liệu sơn một cách khác cổ truyền, phiêu lưu trong nghệ thuật sơn để tìm một con đường nào tăng phẩm giá mỹ thuật sơn bằng cách phát minh thêm khả năng của nó.

Song, từ 1931 trở đi, nhờ sự tìm tòi thiết tha của một số họa sĩ có tài bỏ sơn dầu để chuyển hẳn về sơn mài, Sơn Ta đã vượt được ra ngoài nơi cầm hãm, ngang nhiên trên đường bao la của hội họa, cứ phương trời xa lạ mà tiến. Từ cái tráp, chiếc guốc, nó vượt lên bức họa lồng khung quý giá, từ một phương tiện phụ thuộc làm tôn vẽ đồ vật, nó trở nên một phương tiện độc đáo diễn đạt nổi tâm hồn người nghệ sĩ, một phương tiện lấn át cả sơn dầu. Quên dĩ vãng Sơn Ta đổi tên nhũn nhặn là Sơn Mài

— Tô Ngọc Vân[1]

Các họa sỹ nổi tiếng với tranh sơn mài[sửa|sửa mã nguồn]

Trước thập niên 1930, người ta chỉ dùng sơn ta trong trang trí đồ thờ cúng, làm hàng mỹ nghệ. Vào thời hạn này, 1 số ít họa sỹ Nước Ta tiên phong đang học như Trần Đình Thọ, Nguyễn Gia Trí, Phạm Hậu, Nguyễn Khang, Trần Văn Cẩn và nghệ nhân Đinh Văn Thành đã mạnh dạn thử nghiệm đưa kỹ thuật sơn ta vào làm tranh nghệ thuật và thẩm mỹ .

Những bức tranh sơn mài nổi tiếng[sửa|sửa mã nguồn]

  1. ^ Hội nghị Văn Hóa Toàn Quốc năm 1948. In lại trên Thuyết trình đọc trướcnăm 1948. In lại trên báo Văn Nghệ, số 5 tháng 9-1948

Liên kết ngoài[sửa|sửa mã nguồn]

admin

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *