Zeus – Wikipedia tiếng Việt

Zeus – Wikipedia tiếng Việt
Đối với những định nghĩa khác, xem Zeus ( xu thế )

Zeús, hay Dzeús (tiếng Hy Lạp: Ζεύς, đọc là thần Dớt) hay Dias (tiếng Hy Lạp: Δίας), còn gọi là thần Sấm Sét, là thần trị vì các vị thần và là thần của bầu trời cũng như sấm và sét trong thần thoại Hy Lạp. Zeus được coi tương đương như thần Jupiter trong thần thoại La Mã, một trong những vị thần tối cao. Thần thoại về Zeus và sức mạnh của Zeus là tương tự, mặc dù không giống với thần thoại của các vị thần Ấn-Âu như Jupiter, Perkūnas, Perun, Indra, Dyaus và Thor.[2][3][4][5]

Tên gọi

Zeus là từ Hy Lạp của * Di ̯ ēus, tên của vị thần trời và ban ngày trong truyền thuyết thần thoại Ấn-Âu, còn được gọi là Dyḗus ph²tḗr ( ” Cha Trời, Bố Trời ” ). Tên ông được nhắc đến trên kinh Ấn Rigveda ( tiếng Phạn Vệ Đà là Dyáus / Dyaus Pita ), Latin ( so sánh Jupiter, với Iuppiter, đều có gốc tiền Ấn-Âu * dyeu-ph2tēr ), với * dyeu – ( ” rạng sáng, ban mai “, và có nhiều ý nghĩa khác như ” trời, thiên, thần ” ). Zeus là vị thần duy nhất trên gia phả Ô Lim có tên mà tương phản với nguyên gốc của truyền thuyết thần thoại Ấn-Âu

Tên được nhắc đến cổ nhất từ thời kì Mykenai 𐀇𐀸 di-we hay 𐀇𐀺 di-wo, viết bằng chữ Linear B.

Bạn đang đọc: Zeus – Wikipedia tiếng Việt

Sơ khởi

Zeus là sự tiếp nối của Dyeus, vị thần tối cao trong tôn giáo Tiền Ấn-Âu, và tiếp tục hóa thân thành Dyaus Pitar trong Rigveda (hay Jupiter) cũng như thành Tyr (Ziu, Tiw, Tiwaz) trong thần thoại Đức và thần thoại Bắc Âu. Tuy nhiên, Tyr sau đó đã bị Odin chiếm ngôi vị cao nhất trong các bộ lạc Đức cổ và họ không đồng nhất Zeus/Jupiter với Tyr hay Odin, mà là với Thor. Zeus là vị thần duy nhất trong các vị thần trên đỉnh Olympus có tên rõ ràng có từ nguyên đến từ hệ ngôn ngữ Ấn-Âu, có nghĩa là “Cha Trời” (Burkert 1985, trang 321).

Ngoài sự kế thừa trong hệ Ấn-Âu, Zeus còn có nguồn gốc từ những hình tượng tiêu biểu trong các nền văn hóa Cận Đông cổ đại, chẳng hạn như là vương trượng. Zeus được các nghệ sĩ Hy Lạp hình dung chủ yếu trong hai tư thế: đứng, tay phải giơ cao cầm lưỡi tầm sét hoặc là ngồi uy nghi.

Vai trò và những tên gọi

Zeus đóng một vai trò thống trị, lãnh đạo tất cả các vị thần trên đỉnh Olympus của Hy Lạp cổ đại. Zeus đã sinh ra rất nhiều các anh hùng và anh thư (xem danh sách ở cuối trang) và xuất hiện trong rất nhiều các câu chuyện của họ. Dù trong tác phẩm của Homer, “người gom mây” chính là Cha Trời, thần của bầu trời và sấm sét giống như nguồn gốc từ khu vực Cận Đông, Zeus cũng là một tạo tác văn hóa tối thượng: xét về nghĩa nào đó, Zeus là hiện thân của tín ngưỡng tôn giáo Hy Lạp và là vị thần nguyên mẫu của Hy Lạp.

Các tên gọi hay tước hiệu của Zeus càng khẳng định chắc chắn những góc nhìn khác nhau trong quyền lực to lớn của vị thần này :

  • Olympios: thể hiện vương quyền của Zeus đối với các vị thần cũng như lễ hội tôn giáo toàn Hy Lạp tại Thung lũng Olympia.
  • Một tên gọi có liên quan là Panhellenios (Zeus của người Hy Lạp) và đã được thờ tại ngôi đền nổi tiếng nhất của vua Aiakos trên đảo Aegina.
  • Xenios: với tên gọi này, Zeus là vị thần của lòng hiếu khách, luôn sẵn sàng để trừng phạt những hành vi sai trái đối với những người khách lạ.
  • Horkios: với tên gọi này, Zeus là người giữ các lời thề. Những kẻ nói dối bị phát hiện phải dâng một bức tượng cho Zeus, thường là tại thánh đường ở Olympia.
  • Agoraios: Zeus là người coi sóc việc kinh doanh tại các agora (khu chợ, nơi tụ tập của nhân dân trong các thành bang Hy Lạp cổ đại), và ông sẽ trừng phạt những thương nhân thiếu trung thực.

Sự sùng bái của người Hy Lạp so với Zeus

Thung lũng Olympia là TT mà nơi đó người Hy Lạp thờ cúng những vị thần trên đỉnh Olympus. Điểm đặc biệt quan trọng của nơi đây là nguồn gốc của Thế vận hội được tổ chức triển khai mỗi 4 năm một lần. Ở đây cũng có một bệ thờ của Zeus nhưng không phải làm bằng đá mà làm bằng tro của những con vật dùng để hiến tế ròng rã qua nhiều thế kỷ gồm có bò, cừu, dê, … nhưng đa phần là bò trắng .Ngoài những TT thờ cúng liên thành bang, còn có những hình thức sùng bái Zeus khác hoàn toàn có thể tìm thấy trong khắp quốc tế Hy Lạp. Ví dụ như, hầu hết những tên gọi trên đều hoàn toàn có thể được tìm thấy tại bất kể một ngôi đền Hy Lạp nào từ Tiểu Á đến vùng Sicilia. Các hình thức cúng tế cũng có điểm chung : giết một con vật có lông trắng trên một bệ thờ cao .Mặt khác, những thành bang khác cũng có những hình thức sùng bái Zeus rất độc lạ .

Một số hình thức sùng bái địa phương

Bên cạnh những tên gọi và ý niệm đã được nói ở trên, những hình thức sùng bái Zeus ở những địa phương cũng có những ý tưởng sáng tạo riêng của họ về vị vua của những thần và con người, ví dụ như :

Zeus của người dân hòn đảo Crete

Trên đảo Crete, Zeus được thờ ở một số hang động tại Knossos, Ida và Palaikastro. Những câu chuyện của Minos và Epimenides cho thấy rằng những hang động này đã từng được nhiều vua và thầy tế lễ dùng như những nôi sinh (incubatory) cho các tiên tri thần thoại của họ. Trên đảo Crete, hình tượng Zeus được thể hiện là một thanh niên tóc dài chứ không phải là một người đàn ông trưởng thành và được ca tụng là ho megas kouros (“người thanh niên vĩ đại”). Đối với Kouretes, một nhóm các vũ công đặc biệt, Zeus là người chịu trách nhiệm cho việc huấn luyện về quân sự – thể thao khắc nghiệt cũng như các nghi thức bí mật của quá trình paideia (một quá trình rèn luyện cho thanh niên trở thành những con người thật sự với những bản chất tự nhiên xác thực) của người dân đảo Crete.

Tác giả người Hy Lạp Euhemerus đề xuất kiến nghị một thuyết cho rằng Zeus thật ra là một vị vua vĩ đại của hòn đảo Crete và sau khi mất thì chính thanh danh vĩ đại của ông đã giúp ông hóa thành thần. Các khu công trình của Euhemerus thời nay đã không còn nữa nhưng những cha giáo lý của Kitô giáo đã liên tục việc làm này .

Zeus Lykaios của Arcadia

Tên gọi Lykaios xét về mặt hình thái có liên hệ với lyke (có nghĩa là “sự rực rỡ, sáng sủa”), và trông nó còn rất giống lykos (có nghĩa là “con sói”). Sự đa nghĩa này được phản ánh trong hình thức sùng bái Zeus rất khác lạ của các bộ lạc ở những vùng xa xôi, hẻo lánh của Arcadia, nơi mà vị thần này mang một dạng vừa trong sáng vừa có các đặc điểm của chó sói. Thêm nữa, vị thần này trị vì đỉnh Lykaion (“ngọn núi rực rỡ”) là ngọn núi cao nhất ở Arcadia và ở trong một khu vực bóng tối không thể nào đến được (theo Pausanias 8.38). Mặt khác, thần còn có mối liên hệ với Lycaon (“người sói”) là người mà các tộc ăn thịt người cổ xưa thờ cúng với các nghi thức định kỳ rất bí hiểm và kỳ quặc. Theo Platon (Republic 565d-e), một bộ lạc cụ thể sẽ tập trung tại ngọn núi và tiến hành lễ hiến tế cho Zeus Lykaios mỗi 8 năm một lần. Một miếng ruột người sẽ được trộn lẫn với ruột của động vật và người ta tin rằng bất cứ ai ăn phải miếng ruột người đó sẽ hóa sói và chỉ có thể thành người trở lại nếu trong suốt thời gian 8 năm cho đến lễ hiến tế lần sau anh ta không ăn miếng thịt người nào nữa.

Zeus dưới lòng đất

Dù từ nguyên của Zeus là vị thần của bầu trời nhưng nhiều thành bang Hy Lạp lại thờ một thần Zeus sống dưới đất. Thành bang Athena và Sicilia thờ thần Zeus Meilichios (“tốt bụng” hay “ngọt ngào”) trong khi một số thành bang khác thờ thần Zeus Chthonios (“Trái Đất”), Katachthonios (“dưới lòng đất”) và Plousios (“mang lại thịnh vượng”). Các vị thần này có thể được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau như là rắn hay là người trong các tác phẩm điêu khắc và hội họa. Họ cũng nhận các vật hiến tế là một con vật có lông đen bị giết trong các hố sâu như là các thần ở âm phủ Persephone và Demeter, và các anh hùng ở mộ của họ. Trong khi đó, ngược lại, các thần trên đỉnh Olympus thường được cúng tế bằng con vật có lông trắng và người ta giết chúng trên một bệ thờ cao.

Trong vài trường hợp, các thành bang cũng không hoàn toàn xác định được là “con vật” bị giết là hiến tế cho một vị anh hùng hay cho Zeus dưới lòng đất. Do đó, đền thờ tại Lebadaea thuộc Boeotia có thể là nơi thờ vị anh hùng Trophonius hoặc là thờ Zeus Trephonius (“đấng nuôi nấng”) tùy thuộc vào việc viện dẫn nguồn sử liệu nào: của Pausanias hay của Strabo. Người anh hùng Amphiaraus được thờ như là Zeus Amphiaraus tại Oropus nằm ngoài Thebes, và người Sparta thậm chí còn có đền thờ Zeus Agamemnon.

Đền thờ thần Zeus

Hầu hết những khu đền thờ thường thờ thần Apollo, những anh hùng hay những nữ thần khác như Themis, nhưng vẫn có 1 số ít đền thờ thần Zeus .

Đền thờ ở Dodona

Xem thêm: Get on là gì

Sự sùng bái thần Zeus tại Dodona thuộc Epirus, nơi có những bằng chứng cho thấy sự hiện diện của các hoạt động tôn giáo ở đây từ thiên niên kỷ thứ 2 trước Công nguyên, tập trung xung quanh một cây sồi thiêng. Khi thiên sử thi Odyssey được sáng tác (vào khoảng năm 750 TCN), nơi đây đã có những lời tiên tri của các nhà tu chân đất được gọi là Selloi là những người nằm trên mặt đất và quan sát những chuyển động rì rào của lá và cành cây sồi (Odyssey 14.326-7). Khoảng thời gian mà Herodotus viết về Dodona, các nữ tu gọi là peleiades (“sứ giả của hòa bình”) đã thay thế các nhà tu Selloi.

Tại đền thờ Dodona, vợ của Zeus không phải là Hera mà là nữ thần Dione – Dione là tên dạng giống cái của ” Zeus “. Vị trí của nữ thần là một nữ thần khổng lồ Titan cho thấy nữ thần Dione là một vị thần rất nhiều thế lực thời tiền Hy Lạp và nguyên thủy khu đền thờ này được dùng để thờ bà .

Đền thờ ở Siwa

Đền thờ Ammon ở ốc đảo Siwa trong vùng sa mạc phía Đông của Ai Cập vốn không thuộc biên giới của Hy Lạp cho đến thời của Alexander Đại đế nhưng đã thông dụng trong tâm thức của người Hy Lạp suốt thời cổ đại : Herodotus đã đề cập đến sự tư vấn giúp sức của Zeus Ammon trong bài viết của ông về Chiến tranh Hy Lạp-Ba Tư. Zeus Ammon đặc biệt quan trọng ủng hộ cho thành bang Sparta nơi có một đền thờ ông vào thời của đại chiến Peloponnesian ( Pausanias 3.18 ) .Sau khi Alexander thực thi một chuyến đi khó khăn vất vả vào sa mạc để xin ý thần tại đền thờ ở Siwa, vị thần vấn đáp là Libyan Sibyl .

Các đền thờ khác của Zeus

Các thần Zeus ( hay anh hùng ) thuộc âm ti Trophonius và Amphiaraus đều được cho rằng đã có những sấm truyền tại đền thờ mình .

Zeus và những vị thần

Zeus tương đương với thần Jupiter của La Mã (từ Jovis Pater hay “Father Jove“) và liên quan đến những liên tưởng cổ xưa về thuyết Hỗn mang (xem interpretatio graeca) cùng với các vị thần khác như là Ammon của thần thoại Ai Cập và Tinia của thần thoại Etrusc. Zeus (cùng với Dionysos) đã đảm nhận vai trò của vị thần đứng đầu của Phrygia là thần Sabazios trong các vị thần của thuyết Hỗn mang mà ở thời La Mã người ta gọi là Sabazius.

Thần thoại về Zeus

Ra đời

Cronus cùng với Rhea đã hạ sinh rất nhiều con : Hestia, Demeter, Hera, Hades, Poseidon, nhưng tổng thể đều bị Cronus nuốt vào bụng ngay khi mới sinh ra ; vì Cronus lo ngại những gì học được từ bài học kinh nghiệm của cha mẹ hắn là Uranus và Gaia, vốn đã bị chính hắn tước ngôi, cùng một lời sấm rằng sẽ có một đứa con sinh ra và đoạt ngôi của Cronus. Khi Zeus chuẩn bị sẵn sàng được sinh sinh ra, Rhea xin với Gaia tìm cách cứu đứa bé và như thế Cronus mới hoàn toàn có thể bị trừng phạt bởi những gì hắn đã làm với cha và những đứa con của mình. Rhea sinh ra Zeus ở hòn đảo Crete và bà chỉ trao cho Cronus một tảng đá quấn trong đám tã lót. Cronus đã nuốt ngay tảng đá ấy và nghĩ Zeus đã nằm trong bụng, còn Rhea đã đem Zeus đến cạnh một cái hang ở hòn đảo Crete .

Thời thơ ấu

Rhea giấu Zeus trong một hang động trên đỉnh Ida của hòn đảo Crete. Có nhiều dị bản như sau :

  1. Thần được bà nội Gaia nuôi dưỡng.
  2. Thần được một con dê tên là Amalthea nuôi dưỡng, trong khi một nhóm các Kouretes – các chiến binh hay các thần nhỏ – nhảy múa, la hét và lấy giáo đập vào khiên ầm ĩ làm át đi tiếng khóc của em bé. (xem cornucopia.)
  3. Thần được một tiên nữ tên là Adamanthea nuôi dưỡng. Bởi vì Cronus là người cai quản cả mặt đất, bầu trời và biển cả nên Adamanthea phải giấu Zeus bằng cách treo lủng lẳng cậu bé trên một cái cây để cậu lơ lửng giữa đất, trời và biển. Và như thế, Zeus trở thành vô hình trước mắt Cronus.
  4. Thần được nuôi dưỡng bởi tiên nữ Cynosura. Để tỏ lòng biết ơn, Zeus đã đặt tên tiên nữ cho các vì sao.
  5. Thần được tiên nữ Melissa nuôi bằng sữa dê.

Zeus trở thành vua của những thần

Khi bước vào tuổi trưởng thành, Zeus đã buộc Cronus phải nôn ra trở lại những người anh chị của mình: đầu tiên là hòn sỏi thế mạng của Zeus (sau này được đặt tại Pytho trong khu Thung lũng của Parnassus để làm dấu hiệu cho những người chết) và cuối cùng là Pmphalos. Theo một số dị bản khác, nữ thần Metis đã cho Cronus uống một thứ thuốc gây nôn để buộc hắn nôn ra những đứa trẻ hoặc là chính Zeus đã mổ dạ dày của Cronus để giải thoát cho anh chị mình. Zeus còn giải thoát cho cả các chú bác của mình, những người anh em của Cronus vốn bị nhốt dưới Tartarus (Vực thẳm), là Gigantes, Hecatonchires và Cyclopes bằng cách giết chết người coi ngục là nữ quỷ Campe. Để trả ơn, Cyclopes đã cho Zeus sấm và sét là những quyền năng mà trước đây đã bị Gaia giấu đi. Rồi cùng với nhau, Zeus và các anh chị cũng như các Gigantes, Hecatonchires và Cyclopes đã đánh bại Cronus và những thần khổng lồ Titan khác trong một cuộc chiến gọi là Titanomachy. Các thần khổng lồ Titan bại trận sau đó lại bị nhốt vào lòng đất tăm tối là Tartarus.

Sau trận chiến với những Titan, Zeus san sẻ quốc tế với những anh của mình là Poseidon và Hades bằng cách rút thăm : Zeus quản lý khung trời và không khí, Poseidon thì có mặt nước và Hades là vua của âm ti. Mẹ Đất cổ đại là Gaia không còn vai trò nữa mà nhường lại cho ba người ( cháu nội ) tùy theo quyền lực của mỗi người – điều này lý giải vì sao Poseidon lại được gọi là ” người gây động đất ” ( vị thần của động đất ) và Hades quản trị toàn bộ những người chết. ( Xem thêm Penthus )Gaia rất phẫn nộ với những gì mà Zeus đã làm với những Titan khác vì họ chính là con cháu của bà ( và là chú bác của Zeus ). Chẳng bao lâu sau khi lên ngôi Vua của những vị thần, Zeus lại phải chiến đấu với những người con khác của Gaia là những quái thú Typhon và Echidna. Thần Zeus đã vượt mặt Typhon và nhốt dưới một ngọn núi nhưng lại tha cho Echidna và con cháu để làm thành thử thách cho những anh hùng trong tương lai .

Zeus và Hera

Zeus là em và là chồng của Hera. Kết quả của sự tích hợp này là thần Ares, Hephaistos, Eileithyia và Hebe. Những cuộc phiêu lưu tình ái khác của Zeus với những tiên nữ và những tổ tiên lịch sử một thời của những Triều đại Hy Lạp thì vô cùng nổi tiếng. Thần thoại về những vị thần trên đỉnh Olympus thậm chí còn còn ghi lại mối quan hệ của Zeus với Demeter, Latona, Dione và Gaia .Đối với con người thì có : Semele, Io, Europa và Leda .

Trong các giai thoại, Hera luôn luôn ghen tuông trước những cuộc chinh phục tình ái của Zeus và là một đối thủ “khó xơi” của các tình nhân và các con riêng của Zeus. Có một thời gian, một tiên nữ tên là Echo muốn tách Hera ra khỏi chuyện yêu đương của Zeus bằng cách nói không ngừng nghỉ bên Hera. Khi biết được âm mưu này, Hera đã trừng phạt Echo phải suốt đời lặp lại những lời người khác nói.

Vợ và những con

Các người vợ là thần

Demeter
  1. Persephone
Dione
  1. Aphrodite (có bản cho rằng Aphrodite là do dương vật của thần Uranos khi bị Cronos chém rớt xuống biển mà thành)
Hera
  1. Ares
  2. Eileithyia
  3. Hephaestus
  4. Hebe
  5. Hercules
Eos
  1. Ersa
Leto
  1. Apollo
  2. Artemis
Maia
  1. Hermes
Metis
  1. Athena
Mnemosyne
  1. Aoide
  2. Melete
  3. Mneme
  4. Calliope
  5. Clio
  6. Erato
  7. Euterpe
  8. Malpomene
  9. Polyhymnia
  10. Terpsichore
  11. Thalia
  12. Urania
Selene
  1. Ersa
  2. Nemea
  3. Pandia
Thalassa
  1. Aphrodite
Themis
  1. Astraea
  2. Dike
  3. Horae
    1. Thế hệ đầu tiên
      1. Auxo
      2. Carpo
      3. Thallo
    2. Thế hệ thứ hai
      1. Dike
      2. Eirene
      3. Eunomia
  4. Moirae
    1. Atropos
    2. Clotho

Người phàm/tiên nữ/những người khác

Các giai thoại khác về Zeus

Zeus trong Chủ nghĩa thờ thần mới

Rất khác so với vai trò trong thần thoại cổ đại, những người theo Chủ nghĩa thờ thần mới chỉ xem Zeus là một kẻ bù nhìn. Hầu hết họ phủ nhận các truyền thuyết cổ đại về thần Zeus và thần hầu như không được tôn thờ. Dù có nhiều người xem Zeus là “Vua” hay “Vua Bù nhìn” quản lý tất cả các vị thần trên đỉnh Olympus nhưng đối với họ Zeus đóng một vai trò ít quan trọng hơn nhiều so với Gaia và các thần khổng lồ Titan khác là những người mà họ tin rằng không hề bị giam cầm dưới Tartarus.
Quyền năng và ảnh hưởng của thần Zeus theo họ là ít quan trọng hơn so với Hades và những thần khác có liên quan trực tiếp đến đời sống sau khi chết. Nhiều người theo chủ nghĩa thờ thần mới cho rằng Hades có những quyền năng mạnh hơn rất nhiều so với Zeus và các quyết định cũng như sự cai trị của ông, đặc biệt là với những người đã chết, thường làm cho các tác động của Zeus trở nên yếu đi. Những người này thậm chí bao gồm cả những người thờ thần Zeus cũng thường có suy nghĩ như thế nên thường bỏ qua hay chỉ đơn giản gộp chung Zeus vào các vị thần khác do các mối quan hệ của ông trong thần thoại. Hầu như không có sự tương thích nào giữa các thần thoại cổ đại và nhận thức hiện đại của những người theo Chủ nghĩa thờ thần mới. Nhìn chung có thể thấy rằng những ý niệm hiện đại của Chủ nghĩa thờ thần mới về Zeus là New Age và không thể tìm thấy trong bất cứ một tư liệu lịch sử hay thần thoại cổ đại nào. Sự sùng bái Zeus đôi khi gắn liền với việc đốt dầu hay thường hơn là chỉ có những đề cập thoáng qua về Zeus trong vai trò là người cai trị của đỉnh Olympus hay là chồng của Hera (một vị thần phổ biến hơn nhiều trong Chủ nghĩa thờ thần mới).

Xem thêm

Tham khảo

Liên kết ngoài

admin

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *