Mô hình tính cách 5 yếu tố (Five Factor Model)

Mô hình tính cách 5 yếu tố (Five Factor Model)
Nói đến những bài kiểm tra tính cách tâm ý thì có vẻ như ai cũng biết đến MBTI. Đây là một bài kiểm tra nhìn nhận tính cách được nhiều người dùng để khám phá về những tính cách của bản thân, và trải qua đó khuynh hướng nghề nghiệp. Nhưng với những ai trong ngành tâm lý học, nhất là tâm lý học tính cách thì hẳn biết MBTI không được coi là có tính khoa học, độ an toàn và đáng tin cậy cao và không được dùng nhiều trong nghiên cứu và điều tra để nhìn nhận tính cách con người. Thay vào đó, những nhà khoa học tin dùng quy mô năm yếu tố, được biết dưới những tên gọi khác như thang tính cách Big Five, Five Factor Model, Big Five personality traits …

Vậy mô hình này là gì?

Các nhà khoa học tin rằng ai cũng có năm yếu tố tính cách của quy mô này, đó chính là : hướng ngoại ( extraversion ), tận tâm ( conscientiousness ), thoải mái và dễ chịu ( agreeableness ), chuẩn bị sẵn sàng thưởng thức ( openness to experience ) và neuroticism ( tâm ý không ổn định ). Tuy nhiên, khác với MBTI, quy mô này không dán nhãn loại tính cách của bạn ( ví dụ phân loại bạn là INTJ hay INTP … ) mà là kiểm tra xem bạn có bao nhiêu Tỷ Lệ, bao nhiêu điểm cho từng mặt tính cách trong năm tính cách này. Nói một cách dễ hiểu thì hãy tưởng tượng mặt hướng ngoại là một cây thước đo. Một đầu là hướng ngoại, một đầu là hướng nội và bạn hoàn toàn có thể nằm giữa, hoàn toàn có thể thiên về hướng nội, hoàn toàn có thể thiên về hướng ngoại … trên cây thước ấy .

Năm mặt tính cách trong mô hình:

Hướng ngoại ( extraversion ) – hòa đồng / can đảm và mạnh mẽ vs. đơn độc / kín kẽ .
Đặc điểm của tính cách hướng ngoại là bề rộng của những mối quan hệ và những hoạt động giải trí ( đối nghịch với chiều sâu ). Người có điểm hướng ngoại cao thường cảm thấy những bữa tiệc tùng và đủ loại hoạt động giải trí là nguồn nguồn năng lượng của mình. Họ thích tìm kiếm và cần những nguồn kích thích từ môi trường tự nhiên xung quanh, thời cơ để gia nhập với người khác. Họ cũng thường rất nhiệt huyết, nhiệt tình, theo phe phái hành vi, làm trước nghĩ sau, thích trò chuyện và chứng minh và khẳng định mình. Họ muốn biến hóa cả quốc tế hơn là hiểu về nó, và họ thường học tập rất tốt ở trường trung học nhưng hoàn toàn có thể nhận ra ĐH quá khó cho mình. Người hướng ngoại như một biến số thích hoạt động, dễ hiểu và dễ tiếp cận. Thái độ của họ thường rất tự tin và tự do. Thường thì những người này được miêu tả như tràn ngập sức sống và rất tích cực. Trong việc làm, họ thường thích thao tác với người khác và thích những việc làm có chiều rộng hơn chiều sâu .
Còn người hướng về trong ( người có điểm hướng ngoại thấp ) thường ít hòa mình với xã hội. Nếu như những mối quan hệ, tiệc tùng, hoạt động giải trí là nguồn nguồn năng lượng của người hướng ngoại thì người hướng nội nạp nguồn năng lượng cho mình bằng cách ở một mình. Họ thường rất yên lặng, không điển hình nổi bật và không hòa nhập nhiều. Sự thiếu vắng hòa nhập xã hội này không nên được lý giải như ngại ngùng hay trầm uất, thay vào đó họ thường độc lập khỏi quốc tế ngoại giao của mình hơn người hướng ngoại. Người hướng nội cần ít sự kích thích và cần nhiều thời hạn ở một mình hơn người hướng ngoại. Điều này không có nghĩa là họ không thân thiện hay phản xã hội mà là họ thường kín kẽ hơn trong những trường hợp xã hội. Năng lượng của họ tập trung chuyên sâu vào quốc tế bên trong họ với những tâm lý hơn là sự kích thích bên ngoài. Thay vì đổi khác quốc tế thì người hướng nội lại thích nghĩ và tìm hiểu và khám phá về nó hơn. Họ tâm lý rất sâu về nhiều thứ và thường học tốt ở bậc ĐH hơn là trung học. Họ cũng thích những việc làm có chiều sâu hơn chiều rộng .
Tận tâm ( conscientiousness ) – hiệu suất cao / thiết lập vs. dễ dãi / thiếu cẩn trọng
Xu hướng thao tác theo mạng lưới hệ thống và đáng đáng tin cậy, có kỷ luật cho bản thân mình, có nghĩa vụ và trách nhiệm với việc làm và thường lên kế hoạch mọi thứ trước hơn là hành vi bộc phát bốc đồng. Người có điểm trên cao ở mặt này thường có mong ước triển khai xong việc làm được giao một cách tốt nhất, và thường đặt ra tiềm năng để đạt được những thành tựu trong việc làm. Do đó có đôi lúc họ được miêu tả như những người cứng đầu. Những đặc thù tính cách của họ gồm có ngăn nắp, có mạng lưới hệ thống, cẩn trọng, tuyệt vời, suy tính thiệt hơn. Ví dụ như những quyển sách được sắp trên kệ sách nhà họ theo bảng vần âm, hoặc theo chủ đề hơn là quăng lung tung trong phòng. Quần áo được xếp ngăn nắp bỏ vào tủ hơn là vương vãi trên sàn nhà. Trong việc làm, họ là những nhân viên cấp dưới siêng năng, tuy nhiên ở mức độ cực điểm, họ hoàn toàn có thể là những người “ cuồng việc làm ”, theo chủ nghĩa tuyệt vời ( perfectionism ) và có những hành vi cưỡng chế ( compulsive )
Những người có điểm thấp ở mặt tính cách này thường rất dễ dãi, không có tiềm năng nhất định, thường không đáng an toàn và đáng tin cậy. Một số điều tra và nghiên cứu chỉ ra những người có điểm thấp thường có xu thế phạm pháp, cũng như thất nghiệp, vô gia cư và tù tội. Họ cũng gặp khó khăn vất vả khi tiết kiệm chi phí tiền. Hơn nữa một người có chỉ số tận tâm và dễ chịu và thoải mái thấp thì thường lạm dụng chất kích thích nhiều hơn .
Dễ chịu ( agreeableness ) – thân thiện / có lòng trắc ẩn vs. cứng ngắc / tách biệt
Xu hướng dễ động lòng và hợp tác hơn là hoài nghi và đối nghịch. Những đặc thù hành vi của mặt tính cách này được coi là tốt bụng, thông cảm, hợp tác, ấm cúng và chăm sóc. Những người có điểm trên cao ở mặt này thường có xu thế tin rằng phần lớn mọi người rất trung thực, tốt bụng và đáng đáng tin cậy. Họ thường có lòng vị tha và hay giúp sức người khác. Những thực nghiệm cho thấy đa phần người ta trợ giúp những người nào giống mình, hoặc chỉ trợ giúp khi thấy thấu cảm cho người khác. Tuy nhiên những người có chỉ số dễ chịu và thoải mái cao thường giúp người khác ngay khi những điều trên không xuất hiện. Nói cách khác, những người dễ chịu và thoải mái thường có “ đặc tính trợ giúp ” và không cần bất kỳ động lực gì khi giúp sức. Những người này được miêu tả như ngây thơ và dễ bảo .
trái lại với tính thích trợ giúp của người thoải mái và dễ chịu, những người có điểm thấp ở mặt này thường gây tổn thương đến những người khác. Những nhà nghiên cứu và điều tra chỉ ra mối đối sánh tương quan giữa độ thoải mái và dễ chịu thấp với những tâm lý nóng nảy và kích động ở thanh thiếu niên. Những người có độ thoải mái và dễ chịu thấp cũng thường có định kiến chống lại những nhóm bị bêu xấu như béo phì. Độ thoải mái và dễ chịu thấp cũng có đối sánh tương quan tới một số ít bệnh tâm ý như xu thế ái kỷ ( yêu bản thân ) và phản xã hội. Những người này thường có tính cạnh tranh đối đầu, thử thách cao, có nhiều lúc được coi là khiêu khích hoặc không đáng tin .
Sẵn sàng thưởng thức ( openness to experience ) – phát minh sáng tạo / hiếu kỳ vs. kiên trì / chắc như đinh
Thích phiêu lưu thưởng thức, trân trọng thẩm mỹ và nghệ thuật, hiếu kỳ, có những sáng tạo độc đáo độc lạ, có óc thẩm mỹ và nghệ thuật … là những đặc thù của mặt tính cách này. Nó phản ứng mức độ hiếu kỳ một cách mưu trí, tính phát minh sáng tạo thích thưởng thức mà một người có. Những người có điểm trên cao ở mặt này thường rất khó Dự kiến và không tập trung chuyên sâu. Họ dễ lĩnh hội những tin tức vui chơi và thử thách những mặt văn hóa truyền thống của đời sống cũng như những tâm lý và cảm hứng cá thể. Một số điều tra và nghiên cứu tìm ra mối đối sánh tương quan tích cực giữa mặt tính cách này và những bài kiểm tra IQ. Họ có trí mưu trí kết tinh, tức là năng lực vận dụng kỹ năng và kiến thức, kiến thức và kỹ năng và kinh nghiệm tay nghề cao. Các nghiên cứu và điều tra khác cũng tìm ra những nền văn hóa truyền thống đặt cao những giá trị chuẩn bị sẵn sàng thưởng thức này thường có tỷ suất sử dụng chất kích thích cao .
Người có điểm thấp ở mặt này thường thực dụng, võ đoán và thao tác theo tài liệu, đôi lúc thường được diễn đạt như quyết đoán và cứng ngắc. Họ thường rất truyền thống lịch sử trong hành vi, và vẻ bên ngoài của mình, thích thao tác theo guồng quay nhất định, không thích thưởng thức những thứ mới lạ và có ít sở trường thích nghi hơn. Vì thế họ thường gặp khó khăn vất vả khi thích ứng với sự biến hóa. Cảm xúc của họ rất yên bình và năng lực chịu đựng thấp so với những thế giới quan độc lạ .
Tâm lý không ổn định ( neuroticism ) – nhạy cảm / hoảng sợ vs. vững chãi / tự tin .
Xu hướng dễ thưởng thức những xúc cảm xấu đi ví dụ như khó chịu, lo âu, trầm cảm, dễ tổn thương. Tâm lý không ổn định cũng chỉ mức độ vững chãi của cảm hứng và năng lực kiềm chế sự bốc bồng. Những người có điểm trên cao ở mặt này thường thưởng thức những xúc cảm u uất, tức giận, lo ngại, tội lỗi, và ganh ghét cao hơn người thường. Họ phản ứng rất tệ với stress và thường lý giải những trường hợp thông thường dưới dạng nguy hại, đáng lo lắng và những khó khăn vất vả nhỏ là cực kỳ vô vọng. Họ chú ý quan tâm quá mức đến vẻ hình thức bề ngoài hoặc hành vi của bản thân và gặp khó khăn vất vả trong việc kiềm nén những sự thôi thúc .
trái lại, những người có chỉ số thấp thường có xúc cảm vững chãi hơn, ít xê dịch và ít phản ứng với stress hơn. Họ thường có xu thế bình tĩnh, không nóng nảy, và ít khi cảm thấy stress. Mặc dù họ có ít cảm hứng xấu đi nhưng điều này không có nghĩa là họ thưởng thức xúc cảm tích cực cao. Trải nghiệm tích cực cao là một đặc thù của mặt hướng ngoại. Những người hướng ngoại có tâm ý không ổn định hoàn toàn có thể thưởng thức cảm hứng tích cực lẫn xấu đi cao, giao động giống như tàu lượn siêu tốc. Còn những người có điểm tâm ý không ổn định thấp ( đặc biệt quan trọng với những người hướng ngoại ) thì có những báo cáo giải trình cho thấy họ niềm hạnh phúc và hài lòng với đời sống của mình hơn .
Tại sao quy mô năm yếu tố lại đáng an toàn và đáng tin cậy hơn những bài kiểm tra tính cách khác ?
Theo tâm lý học tính cách thì hoàn toàn có thể nghiên cứu và phân tích tính cách con người dưới sáu quy mô : bẩm sinh, sinh lý ( di truyền ), nội tâm lý ( intrapsychic ), nhận thức-trải nghiệm, xã hội và văn hóa truyền thống, sau cuối là thích ứng. Có nghĩa là tính cách con người hoàn toàn có thể sinh ra đã thế, di truyền từ cha mẹ và biến hóa tùy theo thiên nhiên và môi trường và thưởng thức của họ. Với những bài trắc nghiệm tính cách khác, ví dụ như MBTI, mặc dầu nó được dùng thoáng đãng nhưng nó hơi cứng ngắc trong việc đóng đinh hay dán nhãn một loại tính cách con người mà bỏ lỡ yếu tố tính cách hoàn toàn có thể biến hóa theo thời hạn và thiên nhiên và môi trường. Và cho nên vì thế MBTI không có độ an toàn và đáng tin cậy cao khi độ giao động biến hóa của nó quá lớn, ví dụ một người lấy bài test và có hiệu quả là INTJ, sau một vài tuần cô ấy làm lại bài test ấy và hiệu quả hoàn toàn có thể biến hóa sang loại tính cách khác. Hơn nữa bài test này dựa trên thuyết về những loại tâm ý của Carl Jung – một thuyết không được nghênh đón bởi những nhà tâm lý học theo phe phái điều tra và nghiên cứu hay học thuật. Bởi lẽ, con người không phân ra thành “ loại ”, như loại hướng về trong và loại hướng ngoại. Thay vào đó, những tính cách con người được phân bổ đều theo hình chuông ( bell shape curve ) với phần nhiều số người nằm ở giữa hai cực hướng ngoại và hướng nội. Thêm vào đó, bài test này cho rằng có sự độc lạ lớn giữa những loại tính cách và không có sự độc lạ nào trong cùng một loại tính cách. Ví dụ như người hướng ngoại khi nào cũng giống nhau, và người hướng về trong cũng thế. Điều này không hẳn là đúng .
Ngược lại quy mô năm yếu tố được dùng trong nghiên cứu và điều tra khá thoáng đãng. Nó không phân loại tính cách con người mà thay vào đó, chấm điểm năm mặt tính cách mà họ có, theo thể tiếp nối ( continuum ). Điều này bao hàm luôn cả yếu tố tính cách con người biến hóa, cho nên vì thế nên nó đáng đáng tin cậy hơn. Hơn nữa nhiều nghiên cứu và điều tra đã chứng tỏ mối đối sánh tương quan giữa những mặt tính cách này với tâm ý, với nghề nghiệp mà tôi sẽ nói kỹ hơn trong phần sức khỏe thể chất tâm ý và ứng dụng dưới đây .

Sức khỏe tâm lý và ứng dụng:

Nhiều nghiên cứu và điều tra chứng tỏ rằng người có chỉ số cao ở mặt tâm ý không ổn định thường dễ mắc những bệnh tâm ý tương quan đến xúc cảm như trầm cảm, lưỡng cực, lo âu, rối loạn ẩm thực ăn uống … Trong năm mặt tính cách thì tâm ý không ổn định và hướng ngoại có tính di truyền khoảng chừng 30 % và 40 %. Những điều tra và nghiên cứu về những đứa trẻ được nhận nuôi cho thấy sức tác động ảnh hưởng từ thiên nhiên và môi trường lên hai tính cách này rất ít. Điều này cho thấy di truyền có sức ảnh hưởng tác động lên những mặt tính cách này nhiều hơn là thưởng thức. Và phụ nữ có chỉ số tâm ý không ổn định cao hơn đàn ông. Đây cũng là điều dễ hiểu khi tỷ suất mắc những bệnh rối loạn cảm hứng ở phụ nữ cao hơn đàn ông. ( Tuy nhiên mặt khác, đàn ông lại dễ mắc những chứng rối loạn tương quan đến lạm dụng rượu bia, đấm đá bạo lực và hành vi chống đối xã hội ( anti-social ) hơn phụ nữ ) .
Các điều tra và nghiên cứu khác đồng thời cũng cho biết những nhà tuyển dụng, những công ty nhìn nhận cao chỉ số tận tâm của một người hơn những mặt tính cách khác. Đây cũng là một tính cách quan trọng nhất dẫn đến thành công xuất sắc trong việc làm. Người có chỉ số cao ở mặt này có lương cao hơn. Ngoài ra còn có tính thoải mái và dễ chịu. Đây là hai mặt tính cách được coi trọng nhất trong việc làm .
trái lại trong hôn nhân gia đình, mặt tính cách có tác động ảnh hưởng nhất đến độ bền hôn nhân gia đình chính là tâm ý không ổn định. Các báo cáo giải trình về những cuộc hôn nhân gia đình của những người có chỉ số tâm ý không ổn định cao cho thấy họ ít hài lòng với hôn nhân gia đình của mình, ít tận hưởng tình dục, cũng như ít hứng thú với bạn đời tri kỷ hơn, dẫn đến tỷ suất ly hôn cao ở những người này .
Về mặt ứng dụng, quy mô năm yếu tố được dùng trong những website ví dụ như Okcupid hẹn hò để mạng lưới hệ thống hoàn toàn có thể chọn ra những người thích hợp để ra mắt. Trái với tâm lý thường thấy là những người có tính cách trái ngược nhau thường quen nhau lâu hơn do họ bù trừ cho nhau, thật ra những điều tra và nghiên cứu cho thấy những người có tính cách giống nhau sẽ quen nhau lâu hơn, ít ly dị hơn vì họ giúp định hình, giữ vững tính cách của đối phương và của mình ( vì tính cách hoàn toàn có thể đổi khác theo thưởng thức, theo thời hạn ) .

Bài kiểm tra ví dụ.

Lưu ý là bài này chỉ mang tính ví dụ cho những gì tôi viết ở bên trên. Là một bài kiểm tra ngắn ( bài kiểm tra dài tầm hơn 300 câu ). Đây là những câu hỏi tôi tổng hợp và dịch từ wiki. Cho nên vì vậy chỉ mang tính vui chơi và ví dụ. Còn link làm bài kiểm tra thật ( Tiếng Anh ) ở bên dưới cho bạn nào muốn lấy .

Đối với bài kiểm tra ví dụ này thì các bạn chấm theo thang điểm từ 1-5.

Xem thêm: Get on là gì

  • Tuyệt đối không chính xác
  • Không chính xác.
  • Trung lập
  • Đồng ý
  • Rất đồng ý.

Dưới đây là bảng câu hỏi :

  1. Lượng từ vựng của tôi rất nhiều.
  2. Tôi thích ngăn nắp.
  3. Tôi rất dễ buồn.
  4. Cảm xúc tôi thay đổi thường xuyên.
  5. Tôi là sức sống của bữa tiệc.
  6. Tôi cảm thấy thoải mái khi ở gần mọi người.
  7. Tôi tràn đầy những ý tưởng.
  8. Tôi không thích nói nhiều (R).
  9. Tôi không có trí tưởng tượng tốt (R)
  10. Tôi không có ý định nói chuyện khi ở trong một đám đông (R).
  11. Tôi lúc nào cũng chuẩn bị trước.
  12. Tôi có trí tưởng tượng sinh động
  13. Tôi nghĩ rất nhiều trước khi nói (R).
  14. Tôi dành thời gian cho những người khác.
  15. Tôi lo đủ chuyện.
  16. Tôi phấn khích với công việc của mình
  17. Tôi thật sự không có hứng với người khác (R).
  18. Tôi làm mọi thứ lộn xộn lên (R).
  19. Tôi rất dễ bị stress.
  20. Tôi trốn tránh trách nhiệm của mình (R).
  21. Tôi dùng những từ khó (những từ có dùng nhiều trong văn học hơn là văn nói)
  22. Tôi chẳng phiền việc mình là trung tâm của sự chú ý
  23. Tôi lo âu nhiều hơn những người khác.
  24. Tôi bắt đầu cuộc nói chuyện trước.
  25. Tôi nói chuyện với rất nhiều người khác nhau ở các buổi tiệc.
  26. Tôi lăng mạ người khác (R).
  27. Tôi gặp khó khăn trong việc hiểu được những ý tưởng trừu tượng (R).
  28. Tôi không có hứng với những vấn đề của người khác (R).
  29. Tôi rất dễ bị phân tâm.
  30. Tôi có những ý tưởng tuyệt vời.
  31. Tôi rất có hứng thú với mọi người.
  32. Tôi chú ý đến từng chi tiết nhỏ.
  33. Tôi có trái tim mềm mỏng.
  34. Tôi thường quên đặt mọi thứ về chỗ cũ (R).
  35. Tôi cảm nhận cảm xúc của người khác.
  36. Tôi khiến người khác cảm thấy thoải mái.
  37. Tôi luôn hoàn thành những công việc vặt trong nhà ngay lập tức.
  38. Tôi rất ít quan tâm đến người khác (R).
  39. Tôi dễ dàng hiểu được mọi thứ.
  40. Tôi thông cảm với cảm xúc của người khác.
  41. Tâm trạng/cảm giác/khí sắc tôi thay đổi rất nhiều.
  42. Tôi rất dễ bực dọc.
  43. Tôi không thích kéo sự chú ý về mình (R).
  44. Tôi luôn làm theo thời gian biểu của mình.
  45. Tôi không thích những thứ trừu tượng (R).
  46. Tôi quăng đồ mình khắp nơi (R).
  47. Tôi rất im lặng khi ở gần người lạ (R).
  48. Đa phần thời gian tôi thường thoải mái (R).
  49. Tôi ít khi nào cảm thấy buồn (R).

Chấm điểm

Những câu lưu lại ( R ) nghĩa là bạn chấm điểm ngược. Ví dụ bạn cho mình câu 49 được 1 đ thì đổi lại thành 5 điểm, 2 điểm đổi thành 4 điểm, 5 điểm đổi thành 1 điểm …
Sẵn sàng thưởng thức : câu số 1, 7, 9, 12, 21, 27, 30, 39, 46 .
Điểm tối đa : 45
Tận tâm : câu số 2, 11, 16, 18, 20, 32, 34, 37, 44, 47 .
Điểm tối đa : 50
Hướng ngoại : câu số 5, 6, 8, 10, 13, 22, 24, 25, 43, 48 .
Điểm tối đa : 50
Dễ chịu : câu số 14, 17, 26, 28, 31, 33, 35, 36, 38, 41 .
Điểm tối đa : 50
Tâm lý không ổn định : câu số 3, 4, 15, 19, 23, 29, 41, 42, 48, 49 .
Điểm tối đa : 50
Nếu những bạn muốn làm dạng ngắn hoặc dạng thật của bài kiểm tra thật ( tiếng Anh ) tầm hơn 300 câu hỏi thì hoàn toàn có thể vào link sau : http://www.personal.psu.edu/~j5j/IPIP/

Viết bởi: Hải Đường Tĩnh Nguyệt

Biên tập: Khánh Linh

Nguồn:

Wiki – Đã kiểm tra chéo những tư liệu lấy từ wiki, bảo vệ tính khoa học .
http://changingminds.org/explanations/preferences/extravert_introvert.htm
https://www.psychologytoday.com/blog/in-one-lifespan/201211/openness-experience-and-intellectual-ability
http://www.businessinsider.com/conscientiousness-predicts-success-2014-4
Personality Psychology : Domain of Knowledge About Human Nature. Randy Larsen and Davis Buss. 5 th Edition

Share this:

Thích bài này:

Thích

Đang tải …

admin

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.